← Alle artikelen

Meer keuze dan ooit — en toch niet weten wat je wilt

5 min lezen

Je kunt tegenwoordig ongeveer alles worden wat je wilt. Dat klinkt als vrijheid, en dat is het ook. Maar hoe meer er te kiezen valt, hoe meer ruimte er ontstaat voor twijfel.

Je kunt tegenwoordig ongeveer alles worden wat je wilt.

Van carrière wisselen. Emigreren. Voor jezelf beginnen. Minder werken. Meer werken. Trouwen. Niet trouwen. Kinderen krijgen. Geen kinderen krijgen. In de stad wonen. Naar het buitenland vertrekken. Op je dertigste opnieuw beginnen.

Klinkt als vrijheid.

En dat is het natuurlijk ook. Maar met al die mogelijkheden komt ook iets anders mee: er valt ontzettend veel te kiezen. En hoe meer er te kiezen valt, hoe meer ruimte er ontstaat voor twijfel.

Want als bijna alles mogelijk lijkt, hoe weet je dan wat bij jou past?

Meer keuze is niet automatisch makkelijker

Het idee dat veel keuze ook nadelen kan hebben, wordt vaak aangeduid als choice overload: keuzestress die ontstaat wanneer het aantal opties zo groot wordt dat kiezen ingewikkelder wordt.

De wetenschap hierover is genuanceerd. Een meta-analyse van Scheibehenne, Greifeneder en Todd (2010) vond gemiddeld nauwelijks een algemeen negatief effect van meer keuze. In sommige situaties werkt een groot aanbod juist prettig, terwijl het in andere situaties verlammend kan worden.

Een latere meta-analyse van Chernev, Böckenholt en Goodman (2015) laat zien dat choice overload vooral waarschijnlijker wordt wanneer een keuze complex is, wanneer iemand niet goed weet wat zijn voorkeuren zijn of wanneer opties lastig te vergelijken zijn.

Een voorwaarde waar levenskeuzes nogal vaak aan voldoen…

Een pot pindakaas kiezen is nog overzichtelijk. Meestal weet je wel of je team mét of zonder stukjes bent. Bij ons thuis was Calvé vroeger sowieso de enige juiste optie als het aan mijn broer lag ;). Een studie, carrière, woonplaats of manier van leven kiezen is dat een stuk minder. De gevolgen zijn groter, de criteria vager en vaak weet je vooraf helemaal niet precies waar je gelukkig van wordt.

Daar komt nog iets bij: veel van die keuzes voelen tegenwoordig alsof ze iets zeggen over wie je bent.

Je kiest niet alleen een baan. Het wordt al snel: wat voor werk past bij mij? Je kiest niet alleen hoeveel uur je werkt. Het gaat ook over ambitie, vrijheid en wat je belangrijk vindt, maar ook hoeveel je bereid bent ervoor op te geven.

Dat maakt kiezen behoorlijk zwaar voor iets wat soms gewoon als praktische beslissing begon.

We willen graag de beste keuze maken

Ook de manier waarop mensen kiezen verschilt.

Schwartz en collega’s (2002) maakten onderscheid tussen maximizers en satisficers. Maximizers proberen de best mogelijke keuze te maken. Satisficers zoeken naar een optie die voldoet aan wat voor hen belangrijk is.

Dat verschil klinkt klein, maar het kan veel uitmaken.

Want om zeker te weten dat je de beste baan hebt gekozen, zou je eigenlijk alle andere banen moeten kennen. Om te weten of je op de beste plek woont, zou je moeten weten hoe je leven eruit had gezien in al die andere steden. En dat lukt natuurlijk (meestal) niet.

Toch kan het gebeuren dat we onszelf wel zo beoordelen.

Niet alleen: vind ik mijn werk leuk? Maar ook: had ik ergens anders gelukkiger kunnen zijn?

Zo kan een keuze die op zichzelf prima is alsnog onzeker voelen, simpelweg omdat er zoveel alternatieven denkbaar zijn.

Ons leven voelt steeds meer maakbaar

Daar zit ook een sociologische kant aan.

In veel westerse samenlevingen zijn traditionele levenspaden minder vast geworden. Opleiding, werk, relaties en gezin worden tegenwoordig minder vanzelfsprekend bepaald door de omgeving waarin iemand opgroeit dan vroeger.

Dat heeft veel vrijheid opgeleverd. Maar als keuze en autonomie centraler komen te staan, ontstaat ook sneller het idee dat je levensloop vooral het resultaat is van je eigen beslissingen. Brannen en Nilsen (2005) wijzen erop dat zo’n sterke nadruk op individuele keuze gemakkelijk voorbijgaat aan de invloed van sociale structuren en omstandigheden.

Want natuurlijk kiezen we niet vanuit een leeg vel papier. Geld speelt mee. Gezondheid. De arbeidsmarkt. Familie. Welke kansen je hebt gehad. Of je een vangnet hebt als iets mislukt. En nog zo veel meer mogelijke andere factoren.

Toch horen we vaak boodschappen als: je kunt worden wat je wilt, zolang je er maar voor gaat.

Dat kan motiverend zijn. Maar als iets niet lukt, ligt ook de gedachte op de loer dat je blijkbaar verkeerd hebt gekozen of gefaald hebt.

Ook andere levens zijn zichtbaarder dan ooit

Social media maken alle mogelijke levenspaden veel zichtbaarder.

Op één avond kun je iemand zien die promotie heeft gemaakt, iemand die een wereldreis maakt, iemand die ondernemer wordt en iemand die juist vertelt hoe gelukkig ze is sinds ze minder werkt. Allemaal verschillende versies van een geslaagd leven.

We vergelijken ons daardoor niet alleen met andere mensen, maar ook met alle levens die we zelf hadden kunnen leiden.

Onderzoek naar sociale vergelijking op social media laat geen simpel verhaal zien. Vergelijking kan samenhangen met minder welzijn en afgunst, maar kan in andere situaties juist inspireren (Meier & Johnson, 2022).

Het interessante is vooral hoeveel alternatieven we tegenwoordig kunnen zien. En iedere nieuwe mogelijkheid kan ook weer een nieuwe vraag oproepen: Zou dat misschien beter bij mij passen?

Waarom dit bij Gen Z extra zichtbaar kan zijn

Bij Gen Z wordt dit misschien extra duidelijk.

Niet omdat jongere mensen slechter zijn in keuzes maken, maar omdat zij een groot deel van hun volwassen leven doorbrengen in een wereld waarin alternatieve carrière- en levenspaden heel zichtbaar zijn.

Een loopbaan hoeft niet meer automatisch één rechte lijn te zijn. Freelancen, remote werken, online ondernemerschap en andere woon- en werkvormen zijn meer en meer naar de voorgrond getreden.

Maar dit is zeker geen exclusief Gen Z-thema.

Iemand van 25 kan twijfelen over een eerste baan. Iemand van 40 kan zich afvragen of dit de carrière is waarin hij nog twintig jaar wil blijven. Op je vijftigste kun je opnieuw nadenken over werk, relaties of hoe je je tijd wilt besteden.

De concrete keuze verandert. De onderliggende vraag blijft herkenbaar:

Hoe weet ik of het leven dat ik nu leid ook het leven is dat bij mij past?

Minder naar opties, meer naar criteria

Als je vastloopt in keuzes, helpen nog meer opties niet altijd.

Tien extra vacatures geven je weinig duidelijkheid als je niet weet wat je nodig hebt om prettig te werken.

Dan kan het helpen om je eigen criteria scherper te krijgen. Wat heb je nodig om energie uit je werk te halen? Hoe belangrijk is autonomie? Hoeveel zekerheid wil je? Welke rol spelen verbinding, uitdaging, rust of ontwikkeling? Dat haalt onzekerheid niet volledig weg. Maar het maakt de vraag wel kleiner en concreter.

Wat moet er in mijn leven aanwezig zijn om het voor mij passend te laten voelen?

Misschien is dat uiteindelijk ook een realistischer uitgangspunt dan verwachten dat er ergens één perfecte keuze op je ligt te wachten.

Veel keuzes krijgen pas betekenis nadat je ze hebt gemaakt. Een baan verandert doordat je groeit. Een plek wordt thuis doordat je er mensen leert kennen. Wat je belangrijk vindt verschuift mee met je leeftijd en omstandigheden.

En misschien is dat óók vrijheid: dat je later opnieuw mag kiezen.

Als je vooral veel opties ziet, maar niet meer goed weet wat van jou is

Misschien zit vrijheid dus niet in eindeloos veel opties hebben, maar in beter weten waarop jij je keuzes wilt baseren. Zeker weten doe je het nooit. Maar je kunt wel leren kiezen op een manier die meer van jou voelt en minder van alles wat je om je heen ziet.

Bronnen

  • Brannen, J., & Nilsen, A. (2005). Individualisation, choice and structure: A discussion of current trends in sociological analysis. The Sociological Review, 53(3).
  • Chernev, A., Böckenholt, U., & Goodman, J. (2015). Choice overload: A conceptual review and meta-analysis. Journal of Consumer Psychology, 25(2), 333–358. https://doi.org/10.1016/j.jcps.2014.08.002
  • Meier, A., & Johnson, B. K. (2022). Social comparison and envy on social media: A critical review. Current Opinion in Psychology, 45, 101302. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2022.101302
  • Scheibehenne, B., Greifeneder, R., & Todd, P. M. (2010). Can there ever be too many options? A meta-analytic review of choice overload. Journal of Consumer Research, 37(3), 409–425. https://doi.org/10.1086/651235
  • Schwartz, B., Ward, A., Monterosso, J., Lyubomirsky, S., White, K., & Lehman, D. R. (2002). Maximizing versus satisficing: Happiness is a matter of choice. Journal of Personality and Social Psychology, 83(5), 1178–1197. https://doi.org/10.1037/0022-3514.83.5.1178

Meer lezen

Andere artikelen

Sorry! Maar waarvoor eigenlijk?

Sorry dat ik stoor. Sorry dat ik zo laat reageer. We zeggen het de hele dag door, ook als we niets verkeerd hebben gedaan. Wat doet dat kleine woord eigenlijk, en wanneer wordt beleefdheid jezelf kleiner maken?