Waarom blijven we doorgaan als we eigenlijk al weten dat iets niet meer werkt?
Je hebt al jaren in die baan, studie of relatie geïnvesteerd. Ergens weet je dat het niet meer past. En toch voelt stoppen alsof alles voor niets is geweest. Waarom gaan we door terwijl we beter weten?
Je hebt al drie jaar in die baan geïnvesteerd. Je hebt opleidingen gevolgd, collega’s leren kennen en jezelf omhooggewerkt. Of je bent al jaren bezig met een project waarvan je steeds vaker denkt: volgens mij gaat dit nergens meer heen.
Misschien geldt het voor een relatie, een studie, een onderneming of simpelweg een plan waar je ooit heel enthousiast aan begon. Ergens weet je inmiddels best dat het niet meer goed past. En toch voelt stoppen ineens alsof alles wat je erin hebt gestoken voor niets is geweest.
Dus ga je nog even door, want anders was het allemaal alleen maar verspilde tijd toch?
We vinden het moeilijk om eerdere investeringen los te laten
Binnen de psychologie en gedragseconomie bestaat daar een bekende term voor: het sunk-cost effect.
Sunk costs zijn kosten die je al hebt gemaakt en niet meer terug kunt krijgen. Dat hoeft trouwens niet alleen om geld te gaan. Ook tijd, energie en moeite kunnen als investering voelen.
Als we daar heel rationeel naar kijken zouden zulke eerdere investeringen geen rol moeten spelen in de beslissing die je nu maakt. Als een film in de eerste 10 minuten al verschrikkelijk is, wordt hij niet beter wanneer je er anderhalf uur naar kijkt. En als een project weinig toekomst meer heeft, verandert dat niet doordat je er al maanden werk in hebt gestoken.
Toch laten mensen hun eerdere investeringen wel degelijk meewegen.
Een meta-analyse waarin de resultaten van tientallen eerdere onderzoeken werden samengevoegd, vond duidelijke aanwijzingen voor het sunk-cost effect, al bleek de sterkte ervan afhankelijk van het soort beslissing en de omstandigheden (Roth et al., 2015).
Heel menselijk dus.
Want “ik stop ermee” betekent niet alleen dat je iets beëindigt. Het kan ook voelen alsof je moet erkennen dat een eerdere investering niets meer gaat opleveren. Misschien voelt het zelfs wel alsof je daarmee toegeeft dat je gefaald hebt. En daar houden wij mensen niet zo van.
Stoppen kan voelen alsof je toegeeft dat je verkeerd hebt gekozen
Dat maakt het psychologisch interessanter dan simpelweg “mensen houden niet van verspilling”.
Een beslissing wordt namelijk al snel onderdeel van het verhaal dat je jezelf vertelt:
Ik heb hier bewust voor gekozen. → Ik heb hier hard voor gewerkt. → Ik ben iemand die doorzet.
Wanneer je vervolgens moet erkennen dat iets niet meer werkt, kan dat botsen met hoe je naar die eerdere keuze kijkt. En misschien zelfs met hoe je jezelf ziet. Als jij jezelf ziet als iemand die doorzet, kan stoppen ineens tegenstrijdig voelen met het beeld dat je van jezelf hebt.
Dit wordt in de psychologie ook wel cognitieve dissonantie genoemd: het ongemakkelijke gevoel dat ontstaat wanneer twee ideeën, overtuigingen of keuzes niet goed met elkaar overeenkomen.
In dit geval kan dat bijvoorbeeld zijn: ik ben iemand die goede keuzes maakt tegenover deze keuze blijkt toch niet goed voor mij uit te pakken.
Onderzoek laat zien dat zo’n innerlijk conflict mee kan spelen bij het blijven investeren in een ongunstige keuze. In een studie onder managers bleek het sunk-cost effect sterker wanneer mensen meer cognitieve dissonantie ervoeren rondom hun eerdere investering (Chung & Cheng, 2018). Dat wil zeggen dat hoe sterker die innerlijke spanning was, hoe groter de neiging werd om vast te blijven houden aan een keuze waarin al tijd, geld of moeite was geïnvesteerd.
Dat betekent overigens niet dat cognitieve dissonantie de hoofdverklaring is voor iedere situatie waarin iemand doorgaat. Besluitvorming is een stuk ingewikkelder dan dat. Maar het laat wel zien waarom stoppen soms veel persoonlijker voelt dan alleen een praktische afweging.
Want als je stopt, moet je misschien ook iets loslaten van het idee dat je oorspronkelijke keuze de juiste was.
Hoe meer je hebt geïnvesteerd, hoe moeilijker loslaten kan voelen
Stel: je hebt twee maanden in een opleiding gestoken en ontdekt dat hij totaal niet bij je past.
Vervelend.
Maar als je al drie jaar bezig bent en bijna je diploma hebt, wordt stoppen ineens een heel andere beslissing. Niet per se omdat de opleiding opeens beter bij je past, maar omdat er inmiddels zoveel tijd, energie en misschien geld in zit.
Dat mechanisme zie je ook buiten individuele keuzes. Onderzoek spreekt bij organisaties bijvoorbeeld over escalation of commitment: steeds verder investeren in een gekozen richting, zelfs wanneer er signalen zijn dat die richting niet goed uitpakt. Een meta-analytische review laat zien dat verschillende kenmerken van de beslissing, de persoon en de sociale context kunnen bijdragen aan zulke escalatie (Sleesman et al., 2012).
En wat het dan nog ingewikkelder maakt: we blijken zelfs gevoelig te kunnen zijn voor de investeringen van anderen.
In acht experimenten met in totaal ruim 6.000 deelnemers vond Olivola (2018) een zogenoemd interpersonal sunk-cost effect. Mensen waren eerder geneigd een slechte optie te blijven volgen wanneer iemand anders daar eerder veel in had geïnvesteerd. Blijkbaar kan dus zelfs de gedachte “maar zij hebben hier zoveel voor gedaan” invloed hebben op onze eigen keuze.
Stoppen gebeurt ook nooit helemaal in een vacuüm
We beoordelen onze keuzes namelijk niet alleen vanuit onszelf. We leven ook in een samenleving waarin doorzetten vaak wordt gekoppeld aan eigenschappen als discipline, betrouwbaarheid en ambitie. Blijven proberen klinkt al snel sterk en vastberaden, terwijl stoppen sneller kan worden geïnterpreteerd als opgeven.
Daar komt bij dat een keuze na verloop van tijd vaak verweven raakt met veel meer dan alleen die keuze zelf. Socioloog Howard Becker beschreef al in 1960 hoe mensen zich steeds sterker aan een bepaalde koers kunnen verbinden doordat daar allerlei andere belangen aan vast komen te zitten. Denk aan inkomen, status, relaties, verwachtingen van anderen of simpelweg het beeld dat mensen inmiddels van jou hebben. Zo’n keuze kan na verloop van tijd dus onderdeel worden van hoe we onszelf zien en van de plek die we innemen in onze sociale omgeving.
Stoppen met een baan betekent dan misschien niet alleen dat je ander werk gaat doen. Je moet het ook vertellen aan collega’s, vrienden of familie. Misschien wijk je af van het pad waarvan anderen dachten dat jij erop zou blijven. Of laat je iets los waar inmiddels een deel van je identiteit en sociale omgeving aan verbonden is.
De vraag “wil ik dit nog?” kan daardoor ongemerkt veranderen in “wat betekent het als ik hiervan afwijk?”
Dat maakt stoppen niet alleen een individuele beslissing, maar ook een sociale. We maken keuzes altijd binnen een omgeving waarin bepaalde paden logischer, succesvoller of wenselijker worden gevonden dan andere.
Doorzetten is niet altijd kracht. Soms is het gewoon koppigheid met een goed imago.
Doorzetten heeft een ontzettend positieve reputatie. Wie volhoudt is gedisciplineerd, sterk en toegewijd. En vaak is dat natuurlijk ook zo. Maar ergens onderweg hebben we van stoppen bijna automatisch opgeven gemaakt.
Toch durf ik wel te stellen dat doorzettingsvermogen alleen nuttig is als de richting waarin je blijft lopen nog steeds leidt naar waar je wilt zijn. Anders kun je ook gewoon heel effectief steeds verder de verkeerde kant op lopen. En dan wordt stoppen alleen maar moeilijker. (Sunk-cost effect, weet je nog?)
Dat betekent niet dat je bij iedere twijfel moet stoppen. Sommige dingen worden pas waardevol omdat je door een lastige periode heen blijft gaan. Een studie kost inspanning. Relaties kennen moeilijke fases. Een nieuw bedrijf heeft tijd nodig. En niet iedere werkdag hoeft leuk te zijn. We hebben allemaal weleens corvee. Hallo btw-aangifte ;)
Het verschil zit daarom niet simpelweg tussen doorgaan en stoppen. Stel jezelf eens de volgende vraag:
Als ik vandaag opnieuw mocht kiezen, met alles wat ik nu weet, zou ik hier dan nog steeds aan beginnen?
Die vraag haalt je eerdere investering even uit de vergelijking. Je kijkt niet alleen naar wat iets je al gekost heeft, maar vooral naar wat doorgaan je vanaf nu waarschijnlijk gaat kosten en opleveren.
Soms proberen we vooral te voorkomen dat iets ‘voor niets’ is geweest
We zijn inmiddels aardig gewend geraakt aan de gedachte: Als ik nu stop, is alles wat ik hiervoor heb gedaan voor niets geweest. Maar is dat eigenlijk waar?
Misschien heeft een baan je geleerd wat voor omgeving niet bij je past. Misschien heb je binnen een relatie beter leren begrijpen wat je nodig hebt of geleerd om je grenzen aan te geven. Misschien heeft een studie je vaardigheden opgeleverd die je ergens anders weer kunt gebruiken. Stoppen verandert het verleden niet. Die tijd heb je hoe dan ook besteed.
De vraag is vooral of je wilt dat die eerdere investering ook bepaalt hoeveel tijd je er vanaf vandaag nog aan toevoegt.
En dat is een ongemakkelijke gedachte, want soms betekent een andere keuze maken ook accepteren dat iets niet geworden is wat je had gehoopt.
Wanneer is doorzetten nog een bewuste keuze?
Misschien is stoppen daarom ook niet altijd het tegenovergestelde van doorzetten.
Soms is het juist een bewuste keuze om te zeggen: met de informatie die ik toen had, maakte ik een keuze die logisch voelde. Met wat ik nu weet, kies ik opnieuw.
Dat kan betekenen dat je stopt. Maar het kan ook betekenen dat je juist besluit door te gaan. Alleen dan omdat je dat nu nog steeds wilt, in plaats van omdat je al zo ver bent gekomen.
En misschien is dat uiteindelijk de betere vraag: Ben ik hier nog omdat ik hiervoor kies, of vooral omdat ik er al zoveel in heb geïnvesteerd?
Als je merkt dat je steeds terugkomt bij een baan, relatie of richting waarvan je niet goed weet of je ermee verder wilt, kan het helpen om te onderzoeken wat je eigenlijk vasthoudt. Is het nog steeds passend? Speelt angst voor verlies mee? Voelt stoppen als falen? Of zit er vooral veel identiteit en verwachting aan vast?
Soms helpt het als er iemand met je meekijkt. Iemand die niet midden in die keuze zit, ziet vaak sneller welke patronen of overtuigingen je vasthouden. Dat soort dingen kunnen we binnen coaching verder uitpluizen, zodat je keuzes niet alleen worden gestuurd door wat je al hebt geïnvesteerd, maar ook door wat je vanaf hier belangrijk vindt.
Bronnen
- Becker, H. S. (1960). Notes on the concept of commitment. American Journal of Sociology, 66(1), 32–40. https://doi.org/10.1086/222820
- Chung, S. H., & Cheng, K. C. (2018). How does cognitive dissonance influence the sunk cost effect? Psychology Research and Behavior Management, 11, 37–45. https://doi.org/10.2147/PRBM.S150494
- Olivola, C. Y. (2018). The interpersonal sunk-cost effect. Psychological Science, 29(7), 1072–1083. https://doi.org/10.1177/0956797617752641
- Roth, S., Robbert, T., & Straus, L. (2015). On the sunk-cost effect in economic decision-making: A meta-analytic review. Business Research, 8, 99–138. https://doi.org/10.1007/s40685-014-0014-8
- Sleesman, D. J., Conlon, D. E., McNamara, G., & Miles, J. E. (2012). Cleaning up the Big Muddy: A meta-analytic review of the determinants of escalation of commitment. Academy of Management Journal, 55(3), 541–562. https://doi.org/10.5465/amj.2010.0696
