← Alle artikelen

Sorry! Maar waarvoor eigenlijk?

5 min lezen

Sorry dat ik stoor. Sorry dat ik zo laat reageer. We zeggen het de hele dag door, ook als we niets verkeerd hebben gedaan. Wat doet dat kleine woord eigenlijk, en wanneer wordt beleefdheid jezelf kleiner maken?

Hoe vaak heb jij vandaag al sorry gezegd?

En dan bedoel ik niet nadat je iemand per ongeluk omverliep in de supermarkt of een afspraak compleet was vergeten. Ik bedoel de kleinere versies:

“Sorry dat ik stoor.”

“Sorry, mag ik iets vragen?”

“Sorry dat ik zo laat reageer.”

“Sorry, maar ik ben het daar niet helemaal mee eens.”

Als je er eenmaal op gaat letten, valt pas op hoe vaak we sorry zeggen terwijl we eigenlijk niets hebben gedaan waarvoor excuses nodig zijn.

Ik deed laatst zelf een experimentje waarbij ik eens ging tellen hoe vaak ik onnodig sorry zei. Het grappige was dat alleen al het bewust worden ervan ervoor zorgde dat ik het minder ging doen. Maar daarmee was mijn nieuwsgierigheid natuurlijk nog niet weg. Want waarom zeggen we eigenlijk sorry als we helemaal geen fout hebben gemaakt?

Sorry is veel meer dan alleen een excuus

Een excuus heeft natuurlijk een duidelijke sociale functie. Je hebt iets gedaan waardoor een ander benadeeld, gekwetst of geïrriteerd is en met een verontschuldiging erken je dat.

Maar in het dagelijks taalgebruik doet “sorry” veel meer dan dat.

Binnen de taalwetenschap wordt een verontschuldiging ook gezien als een vorm van politeness, oftewel beleefdheid waarmee we sociale relaties proberen te bewaken. Een sorry kan bijvoorbeeld helpen om een verzoek zachter te maken, spanning te verminderen of te laten zien dat je rekening houdt met de ander (Leech, 2014). Onderzoek naar excuses beschrijft ze dan ook als een vorm van sociaal “face work”: we proberen rekening te houden met hoe wijzelf en de ander binnen een interactie overkomen.

Dat verklaart al een deel van:

“Sorry dat ik stoor, heb je heel even?”

Je verontschuldigt je misschien niet omdat je daadwerkelijk iets verkeerd hebt gedaan, maar omdat je erkent dat je een beroep doet op iemands tijd of aandacht. Op zichzelf is daar natuurlijk helemaal niets mis mee. Maar wat gebeurt er wanneer sorry (bijna) automatisch voor iedere behoefte, vraag, mening of grens komt te staan.

Soms proberen we vooral de sociale situatie veilig te houden

Mensen zijn sociale wezens en we zijn behoorlijk goed in het voortdurend inschatten van anderen. Hoe komt dit over? Vindt iemand mij aardig? Ben ik niet te direct? Vraag ik niet te veel? Daarom gebruiken we taal niet alleen om informatie over te brengen. We gebruiken taal ook om relaties te onderhouden.

Een zin als “Sorry, maar ik kan vanavond niet” doet bijvoorbeeld iets anders dan alleen zeggen dat je niet komt. Die sorry kan tegelijkertijd communiceren: ik realiseer me dat dit misschien vervelend voor je is en ik wil niet dat mijn nee betekent dat ik jou niet belangrijk vind.

Dat is eigenlijk behoorlijk sociaal vaardig, maar het kan ook een automatisme worden. Zeker wanneer je sterk bezig bent met hoe je op anderen overkomt, kan sorry een soort voorbehoud worden voordat je überhaupt ruimte inneemt.

Alsof je eerst even moet laten weten dat je beseft dat jouw behoefte mogelijk onhandig is voor een ander.

En daar vind ik hem interessant worden. Want hoe vaak ben je eigenlijk echt onbeleefd, en hoe vaak probeer je vooral te voorkomen dat iemand jou misschien onbeleefd zou kúnnen vinden?

Juist bij dit soort automatische patronen kan coaching helpen. Niet door simpelweg af te spreken dat je voortaan minder vaak sorry zegt, maar door te onderzoeken wat er op zo’n moment onder zit. Waar ben je bang voor als je iets rechtstreeks vraagt? Wat verwacht je dat er gebeurt als je een grens aangeeft zonder hem eerst zachter te maken? En welke regels heb je jezelf daar misschien ongemerkt over aangeleerd?

En ja, vrouwen zeggen gemiddeld vaker sorry

Let op, want hier komt een belangrijke nuance.

Er bestaat een stereotype dat vrouwen zich overal voor verontschuldigen. Onderzoek van Schumann en Ross (2010) vond inderdaad dat vrouwen in het dagelijks leven vaker excuses rapporteerden dan mannen. Echter, niet om de reden die je misschien verwacht.

Vrouwen boden namelijk niet vaker hun excuses aan voor een gebeurtenis die zij zelf als kwetsend beschouwden. Mannen en vrouwen verontschuldigden zich voor ongeveer hetzelfde aandeel van de situaties die zij als een overtreding zagen.

Het verschil zat eerder in wat überhaupt als excuseswaardig werd gezien. Mannen beoordeelden dezelfde gedragingen gemiddeld als minder ernstig dan vrouwen en hadden daarmee een hogere drempel voordat zij vonden dat een excuus nodig was.

Dus de conclusie “vrouwen zijn gewoon onzekerder” kan weer terug de kast in.

Wel laat het iets anders opvallends zien: sorry zeggen hangt niet alleen af van wat er objectief gebeurt, maar ook van onze sociale inschatting van hoeveel impact ons gedrag op een ander heeft.

Ook status speelt mee

Daarmee komen we automatisch bij een sociologische laag: we voeren gesprekken namelijk nooit helemaal los van onze sociale positie. Het maakt weldegelijk uit of je iets vraagt aan je beste vriendin, een collega of de directeur van het bedrijf waar je net drie weken werkt.

Onderzoek naar excuses op de werkvloer laat zien dat status invloed kan hebben op wat we van excuses verwachten. In experimenteel onderzoek van Van Dijk en Kark (2013) werden excuses bijvoorbeeld minder verwacht van managers dan van medewerkers met een lagere status. Juist doordat zo’n excuus van een manager minder vanzelfsprekend werd gevonden, bleek het in die studie ook sterker effect te hebben.

Ook ander onderzoek laat zien dat sociale macht invloed kan hebben op de motivatie om excuses aan te bieden.

Dat maakt zoiets simpels als “sorry dat ik stoor” ineens ook een stuk minder simpel.

Taal weerspiegelt namelijk voor een deel de verhoudingen waarin we ons bevinden. Wie mag zonder veel uitleg een vraag stellen? Wie voelt dat een verzoek eerst verzacht moet worden? Wie kan makkelijk zeggen “dit lukt vandaag niet” en wie voelt de behoefte daar drie zinnen verantwoording aan toe te voegen?

We nemen dus niet allemaal vanuit precies dezelfde positie ruimte in. Ook voor managers is dit dus iets om je bewust van te zijn: jouw status kan mede bepalen hoe makkelijk medewerkers zich uitspreken, een grens aangeven of zich juist onnodig verontschuldigen.

Wanneer wordt beleefdheid jezelf kleiner maken?

Voor de duidelijkheid: ik pleit er absoluut niet voor dat we vanaf vandaag massaal stoppen met excuses aanbieden. Een oprecht excuus kan relaties herstellen, verantwoordelijkheid laten zien en duidelijk maken dat je begrijpt wat jouw gedrag met een ander heeft gedaan.

En ook een sociale “sorry” hoeft geen probleem te zijn. Maar het kan de moeite waard zijn om eens te letten op de momenten waarop het woord eruit komt.

Zeg je sorry omdat je daadwerkelijk iets verkeerd hebt gedaan? Omdat je bewust vriendelijk wilt zijn? Of omdat er automatisch een gedachte onder zit als:

Ik wil niet lastig zijn.

Ik wil niet te veel vragen.

Ik wil niet veeleisend overkomen.

Ik wil niet dat iemand teleurgesteld in me is.

Dan vertelt die ene kleine sorry misschien ineens iets over een groter patroon.

“Sorry dat ik hier nog even op terugkom” kan bijvoorbeeld prima worden:

“Ik wil hier nog even op terugkomen.”

En “Sorry, maar dat lukt me niet” kan soms gewoon zijn:

“Dat lukt me niet.”

Niet omdat directer automatisch beter is, maar omdat er een verschil zit tussen bewust rekening houden met een ander en jezelf automatisch verontschuldigen voor het feit dat je ook behoeften, grenzen en meningen hebt.

Tel ze eens

Dus bij deze een klein experiment.

Tel één dag eens hoe vaak je sorry zegt.

Je hoeft er nog helemaal niets aan te veranderen. Kijk alleen eens wanneer het gebeurt. Waar bied je terecht je excuses voor aan? Wanneer gebruik je het puur uit beleefdheid? En op welke momenten zou de zin eigenlijk prima overeind blijven als je het woord sorry eruit haalt?

Misschien ontdek je helemaal niets bijzonders. Maar misschien kom je er ook achter dat je verrassend vaak je excuses aanbiedt voordat je überhaupt ruimte inneemt.

De vraag is dus niet alleen hoe vaak je sorry zegt, maar vooral op welke momenten je blijkbaar het gevoel hebt dat je jezelf eerst kleiner moet maken voordat je iets mag vragen, weigeren of benoemen.

Want als zo’n patroon steeds terugkomt, zit de winst meestal niet alleen in andere woorden gebruiken. Dan is het interessanter om te onderzoeken waarom je blijkbaar hebt geleerd dat jouw vraag, grens of behoefte eerst wat zachter gemaakt moet worden.

Binnen coaching kunnen we juist naar zulke automatische patronen kijken en onderzoeken waar ze vandaan komen en of ze je nog steeds helpen.

Bronnen

  • Guilfoyle, J. R., Struthers, C. W., van Monsjou, E., Shoikhedbrod, A., Eghbali, N., & Kermani, M. (2022). Sorry, not sorry: The effect of social power on transgressors’ apology and nonapology. Journal of Experimental Psychology: Applied, 28(4), 883–897. https://doi.org/10.1037/xap0000392
  • Jucker, A. H. (2023). “He offered an apologetic smile”: The politeness of apologetic gestures. In A. H. Jucker, I. Hübscher, & L. Brown (Eds.), Multimodal im/politeness (pp. 327–351). John Benjamins. https://doi.org/10.1075/pbns.333.12juc
  • Leech, G. (2014). A case study: Apologies. In The pragmatics of politeness (pp. 115–133). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195341386.003.0005
  • Schumann, K., & Ross, M. (2010). Why women apologize more than men: Gender differences in thresholds for perceiving offensive behavior. Psychological Science, 21(11), 1649–1655. https://doi.org/10.1177/0956797610384150
  • Van Dijk, D., & Kark, R. (2013). Do you really expect me to apologize? The impact of status and gender on the effectiveness of an apology in the workplace. Journal of Applied Social Psychology. https://doi.org/10.1111/jasp.12101

Meer lezen

Andere artikelen

Rust moet je verdienen! Of toch niet?

Een vrije middag, niets wat per se moet. Klinkt heerlijk, tot je na een kwartier op de bank aan de was, je mail of dat ene rommelige kastje denkt. Waarom voelt niets doen zo vaak ongemakkelijk?